,,ლიტერატურული სალონის” სტუმარია შესანიშნავი ქართველი ფილოსოფისი, ფილოსოფიის მეცნიერებათა დოქტორი, პროფესორი აკაკი ყულიჯანიშვილი. დიალოგი პოსტმოდერნის თემის ირგვლივ შედგა
დაიბეჭდა,,ლიტერატურულ სალონში"
მიგაჩნიათ თუ არა მართებულად თანამედროვე ხელოვნების პოსტმოდერნისტულ ესთეტიკასთან გაიგივება. მათი ამგვარი უპირობო გაიგივებით ხომ არ ვივიწყებთ ხელოვნების იმ წარმომადგენლებს, რომლებიც თანამედროვე სამყაროში მოღვაწეობენ და, მიუხედავად ამისა, კლასიკური ესთეტიკის პრინციპების მიმდევარნი არიან.
ვფიქრობ, ძალიან საინტერესოდ დასმული კითხვაა, ამიტომ, შესაბამისი პასუხია საჭირო. პოსტმოდერნიზმი არის ისეთი კულტურული მდგომარეობა, რომელიც ხასიათდება პლურალიზმით, ეს კი იმას ნიშნავს რომ, არავინ გიკრძალავს იხელმძღვანელო კლასიკური ესთეტიკის პრინციპებით, თუმცა, აქვე ერთმანეთისგან უნდა გავმიჯნოთ, (ფილოსოფოსებს უყვართ ხოლმე ამის თქმა და სავსებით სწორად) კულტურული ცენტრი მისი პერიფერიებისგან. ჩემი პირადი აზრია, რომ სამწუხაროდ, კლასიკური ესთეტიკის პრინციპები მოექცა პერიფერიებში. პოსტმოდერნიზმი თავისთავად ტენდენციური მიმდინარეობაა, ამას, რა თქმა უნდა, თავისი საინტერესო ახსნა მოეძებნება. კულტურა გახდა მასობრივი, პოსტმოდერნიზმი კი გულისხმობს, რომ ყველაფერი ზედაპირზეა მოქცეული. ამიტომაც აწოდებს ადამიანებს ხელოვნების ისეთ არტეფაქტებს, რომლებიც გამოხატავს ზედაპირს და არ სჭირდება ჩაღრმავება. მოდერნში იყვნენ ინტელექტუალი მკითხველები, ვისთვისაც არსებობდა ვთქვათ კაფკა, ხოლო პოსტმოდერნი ამის საპირისპირო მიმართულებად გვევლინება, რომელიც ამოდის საბაზრო იდეოლოგიიდან, რომ მთავარია გაიყიდოს და გაიყიდება ის, რაც ზედაპირზეა; რისი გაგებისთვისაც ადამიანებს არ სჭირდება დიდი სულიერი ძალისხმევა.
ბატონო აკაკი, რამდენად ურთიერთწინააღმდეგობრივია ცნებების ,,ესთეტიკა” და ,,პოსტმოდერნისტული” შესიტყვება? ობიექტურად, შეიძლება თუ არა არსებობდეს ,,პოსტმოდერნისტული ესთეტიკა”?
პოსტმოდერნი უარყოფს რაიმე ერთ განსაზღვრულ კონცეფციას და, როგორც თავში ვთქვით, ემყარება პლურალიზმს. შეგვიძლია ვთქვათ, რომ არ არსებობს პოსტმოდერნიზმში ის, რაც ვთქვათ კლასიციზმის ესთეტიკა ან რომანტიზმის ესთეტიკა იყო, რადგან ვიცოდით, რომ იქ ესთეტიკას რაღაც პრინციპები ქმნიდა; პოსტმოდერნიზმში ასეთი პრინციპების გამოყოფა შესაძლებელია, მაგრამ თუ ამ პრინციპებს გამოვყოფთ, ისინი გამოიყოფა მაინც კლასიკური ფილოსოფიის დისკურსიდან. ამდენად, თუ ჩვენ საკუთრივ პოსტმოდერნისტული ფილოსოფიის ფარგლებში დავრჩებით, ძალიან ძნელი იქნება ყველასთვის გასაზიარებელი ნიშნებისა და პრინციპების გამოყოფა. ხოლო, თუ ამ ნიშნებსა და პრინციპებს ვერ აიღებ, ბუნებრივია, პოსტმოდერნულ ესთეტიკაზე საუბარი შეუძლებელი გახდება. რა თქმა უნდა, შესაძლოა ვისაუბროთ პოსტმოდერნისტული ავტორების. თუმცა, თუ შევეცდებით კლასიკური ფილოსოფიური დისკურსით პოსტმოდერნული ესთეტიკის ანალიზს, აქ, ჩვენ მაინც შეიძლება გამოვყოთ რაღაც ნიშნები: ფრაგმენტულობა, ინტერტექსტუალობა, დისკრეტულობა და პლურალიზმი. ეს ნიშნები, რა თქმა უნდა, ახასიათებს ყველა პორტმოდერნისულ ტექსტს, ყველა პოსტმოდერნისტულ არტეფაქტს, მაგრამ ეს არის პოსტმოდერნისტული ესთეტიკის დანახვა გარედან, კლასიკური ფილოსოფიური დისკურსის მხრიდან...
ბატონო აკაკი, გამოდის, რომ პოსტმოდერნიზმი საშუალებას არ გვიტოვებს, მისითვე ,,დავინახოთ “ იგი და ამიტომაც იძულებულები ვართ მხოლოდ კლასიკური ფილოსოფიის პოზიციიდან შევაფასოთ?..
მისი არსიდან გამომდინარე, პოსტმოდერნიზმი არის ძალზე ინდივიდუალისტური დ ამაზე საუკეთესოდ მეტყველებს, მე თუ მკითხავთ, ყველაზე მეტად პოსტმოდერნისტული ტექსტების ავტორი დერიდა, რომელიც ცდილობს, დეკონსტრუირება მოახდინოს ყველა არსებული აზრისა, იდეის კონცეპტისა და ასე შემდეგ. მისი მიზანია, არ დარჩეს არცერთი აზრი, რომელსაც ექნება საყოველთაო მნიშვნელობა, რომლის დეკონსტრუირება არ იქნება შესაძლებელი. თუ ამოვალთ ამ დისკურსიდან და მივიჩნევთ, რომ დერიდასთან ძალზე მწვავედ გამოჩნდა პოსტმოდერნისტული მსოფლმხედველობის არსი, მაშინ ცხადია, რომ ძალიან ძნელია თავად პოტმოდერნიზმის ფარგლებიდან მივუთითთ პოსტმოდერნისტულ პრინციპებზე, რადგან პოსტმოდერნიზმის ძირითადი მახასიათებელი რელატივიზმია და სადაც რელატივიზმია იქ, ძალიან რთულია ისაუბრო რაიმე მყარზე. თქვენს წიგნში ,,ესთეტიკა” პოსტმოდერნულ ესთეტიკაზე საუბრისას აღნიშნავთ, რომ ის დაკავშირებულია კლასიკური დისკურსის ამოწურვასთან. Aმ თვალსაზრისის ფონზე იქნებ, განგვიმარტოთ რა მსოფლმხედველობრივ ნიადაგზე აღმოცენდა პოსტმოდერნიზმი. მაინც რამ მიიყვანა კაცობრიობა ,,ღირებულებათა პლურალიზმამდე”, როგორც მეცნიერები მას უწოდებენ. თქვენი აზრით, რა მიმართებაა მოდერნისა და პოსტმოდერნის ეპოქებს შორის.
საფუძველი პოსტმოდერნის წარმოშობისა მდგომარეობს ომების კულტის ნიველირებაში. თუ დააკვირდბეით XIX საუკუნიდან მოყოლებული, როგორც ნიცშე იტყოდა, ღმერთის ფიქციას ჩაენაცვლა მეცნიერებისა და გონიერების ფიქცია. იმენად დიდი იყო ადამიანის რწმენა გონებისადმი, ეგონათ, რომ საზოგადოება გონების მეშვეობით გადაწყვეტდა ნებისმიერ პრობლემას. აღმოჩნდა, რომ გონებაზე დაყრდნობილმა ცხოვრების, ყოფირების წესმა კაცობრიობას უფრო მეტი ტკივილი მოუტანა. აქ, მაგალითის სახით მოჰყავთ ხოლმე, პირველი და მეორე მსოფიო ომები, გაზის კამერები და ადამიანის ტანჯვისა და მოკვდინების მილიონი ხერხის გამოგონება...ამბობენ, რომ მოდერნი მთავრდება იქ, სადაც კანონმდებელი გონება იცვლება ინტერპრეტატორული გონებით. ხოლო თუ მოდერნს ფილოსოფიური კუთხით შევხედავთ, დავინახავთ, რომ მის ფარგლებში ჩნდება ისეთი ფილოსოფიური კონცეფციები, რომლებიც, მათი რელატივისტური ბუნების გამო, აღიარებულია პოსტმოდერნის თეორიულ საფუძვლად. ასეთია, პირველ რიგში, ნიცშესა და ფროიდის ფილოსოფიური კონცეფციები, შემდგომ, გასაკვირია, მაგრამ მათ გვერდზე ვასახელებთ ჰაიდეგერს და გადამერს. ჰაიდეგერი იყო ადამიანი, რომელიც ცდილობდა ევროპული ნაციონალიზმის შიგნით და მის თარგზე მოჭრილი ნიცშესა და ფროიდის ირაციონალიზმი როგორღაც დაძლეული ყოფილიყო. ამიტომ ფუნდამენტური ონტოლოგიის შექმნა მოინდომა, რომელიც ძირითადად განსხვავდებოდა კლასიკური ონტოლოგიებისგან. აგრეთვე სურდა, ფუნდამენტური ონტოლოგია აგებულიყო ადამიანზე, მაგრამ მიუხედავად მისი გენიალური აზროვნების პრინციპებისა, მისი მცდელობა მარცხით დამთავრდა. ჰაიდეგერმა ვერ მოძებნა ისეთი საყოველთაოდ მისაღები ონტოლოგია, რომელსაც გაიზიარებდნენ სხვადასხვა მოაზროვნეები და კულტურა. ამას დაემატა გადამერის ჰერმენევტიკა. გადამერის ფილოსოფია ამბობს, რომ ყველა ინტერპრეტაციას აქვს არსებობის უფლება. კლასიკური ჰერმენევტიკული თეორიები ეძებდა ნაწამროებში იდეას, რაც უნდა ამოკითხულიყო თავად ნაწამრობიდან. ხოლო გადამერი კი ამბობს, რომ ნაწარმოების იდეის ამოკითხვა შეუძლებელია სხვადასხვა მიზეზის გამო. ერთ-ერთი მთავარ მიზეზიად კი ის ფაქტი სახელდება, რომ ყველა ადამიანი ,,იგებს” საკუთარი კულტურული ჩარჩოებისა და პირადი გამოცდილებიდან გამომდინარე. ამდენად, ყველა ინტერპრეტაციას აქვს არსებობის უფლება და არც ერთ ინტერპრეტაციას არ უნდა ჰქონდეს პრეტენზია, რომ ის ჩაწვდა ნაწარმოების ისტორიის სიცოცხლის სულს. აი, ა ამ თეორიულმა წიაღსვლებმა, საფუძველი მოუმზადეს პოსტსტრუქტურალიზმს. აქვე დავძენ, რომ პოსტსტრუქტურალიზმი არის ფილოსოფიაში, პოსტმოდერნი - კულტურაში, ხოლო საზოგადოება არის პოსტინდუსტრიული. ზოგადად პოსტმოდერნიზმე საუბრისას, რატომ არ ცდილობენ მისი თავგამოდებული კრიტიკოსები, აბსტრაჰირება მოახდინონ თავიანთი წარმოდგენებისა კლასიკური ხელოვნების მიმართ და მხოლოდ ამის შემდეგ განიხილონ ეს ეპოქა? მართლაც, ამით ხომ ისინი თავისთავად პოსტმოდერნიზმზე ისაუბრებდნენ, მის თავისებურებებს გამოიკვლევდნენ იმისაგან გამიჯვნით თუ რას წარმოადგენს ის კლასიკურ ხელოვნებასთან კოლიზიაში... როგორ გგონიათ, პოსტმოდერნიზმის განხილვა კლასიკურ ხელოვნებასთან დაპირისპირებაში მათ შორის განსხვავებებზე უფრო ხომ არ ლაპარაკობს, ვიდრე თავად პოსტმოდერნიზმის თვისებრივ იდეოლოგიურ ნიშნებზე.
პოსტმოდერნული ხელოვნება, ან საკუთრივ პოსტმოდერული კულტურა არ არის ვინმეს ახირება, ეს არის თანამედროვე საზოგადოების მდგომარეობა და არ უნდა ვიფიქროთ, თითქოს ეს ვიღაც ინტელექტუალური წრის ან ჯგუფის მიერ თავმოხვეული მოვლენაა. თუ დავაკვირდებით, პოსტმოდერნიზმი შემოჭრილია ჩვენს ყოველდღიურობაშიც. ადამიანი მოდერნში სხვანაირად განიხილავდა სამყაროს. მას მიაჩნდა, რომ მისი და სამყაროს დამოკიდებულება არის იმგვარი, რომ შესაძლებელია ამ სამყაროს აღმოჩენა, მოდერნის ადამიანს მიაჩნდა, რომ არსებობს სინამდილე და ამ სინამდვილეში წვდომა შესაძლებელია. ხოლო, პოსტმოდერნულ ადამიანს ერთადერთი რამ დარჩა, ეს არის ბაზარი და საბაზრო პრინციპები. აბა, როგორ წარმოგიდგენიათ მაღალმხატვრული ღირებულის მქონე ნაწარმოები, როგორ გაიყიდება თანამედრვე ბაზარზე?! საქმეც ისაა, რომ არ გაიყიდება! ამას თავისი ახსნა აქვს. მაღალმხატვრული ნაწამროები მოითხოვს ადამიანის ძალისხმევას, თანაშემოქმედებას, საბაზრო პრინციპებში ჩართულ ადამიანთა უმრავლესობას არ სჭირდება ასეთი ლიტერატურა. ხაზს ვუსვამ - უმრავლესობას და არა ყველას. არავის ეგონოს, რომ არ არსებობენ ადამიანები, რომლებიც არ არიან კლასიკური ხელოვნებით აღფრთოვანებულნი, მაგრამ მათი რიცხვი ძალიან ცოტაა. ჩვენ ამ შემთხვევაში საუბარი გვაქვს ტენდენციებზე, არიან ადამიანები, რომლებმაც იციან გარჩევა კარგისა და ცუდის, მაგრამ პოსტმოდერნი არის ისეთი კულტურული მდგომარეობა, რომელიც გეუბნება, რომ დაიკარგა ყოველგვარი კრიტერიუმი. აღარ არსებობს: კარგი და ცუდი, ზევით და ქვემოთ, მაღლა და დაბლა, მაღალი კულტურა დაბალი კულტურა. ყოველივე ნიველირებულია, ყველაფერი რელატიურია, აქედან გამომდინარე, პოსტმოდერნიზმს რჩება ერთი რეალობა. მისთვის დამახასიათებელია ონტოლოგიური ნიჰილიზმი. იგი აღარ აღიარებს სინამდვილეს, დააკვრიდით რა საინტერესო რამაა, არ ვიცი, მკითხველისთვის რამდენად გასაგები იქნება, მაგრამ ევროპული ცნობიერება მოწყობილია შემდეგნაირად: არსებობს მოვლენა, რომელსაც ადამიანი სმენის ორგანოებით აღიქვამს და ეს მოვლენა არ მთავრდება ამით. მოვლენის უკან დგას არსი. მეცნიერების გაჩენაც, ხელოვნების არსებობაც, ევროპულ კულტურაში სწორედ ამ ხედვიდან გამომდინარეობდა. მკითხველისთვის გასაგები მაგალითი რომ გითხრათ, ევროპელი პიროვნება ფიქრობს, რომ როდესაც ადამიანს სახე უყვავილდება, საქმე გვაქვს მოვლენასთან. ამის შემდე,გ ვეძიებთ, თუ რატომ მოხდა ეს. ევროპული ცნობიერება მოვლენაში არსს ეძებდა. არსი დაფარულია, მას წვდომა, შემეცნება, გაგება უნდა. მთელი ევროპული კულტურა ამ კონცეფციაზე გახლდათ დამყარებული. პოსტმოდერნიზში არსებულმა ონტოლოგიურმა ნიჰილიზმმა ეს გააუქმა. მას ეჭვი ეპარება სინამდვილეში. არსსა და მოვლენას შორის მიმართება კი აღარ არის საკვლევი, არამედ ყველაფერი დევს ზედაპირზე. ვთქვათ, შეგეფაკლა სახე. რატომ შეგეფაკლა და როგორ ეს პოსტმოდერნიზმს აღარ აინტერესებს. ამიტომ პოსტმოდერნიზმისთვის საინტერესოა ის, რაც ჩანს, რაც ხილულია. კლასიკურ ფილოსოფიურ დისკურსში კი მთავარი იყო აბსოლუტური არსი. ამას ფილოსოფოსები ზოგჯერ აბსოლუტურ სულს უწოდებდნენ, ხანაც - ღმერთს.
პლატონისტურ ხედვას იზიარებდა მთელი ქრისტიანული სამყარო, აგრეთვე რაციონალიზმიც. ხოლო ნიცშესთან ხდება პლატონისეული სამყაროს ნგრევა. რითაც სამყარო კარგავს სიმყარეს, რომელსაც სამყაროს ის აბსოლიტური არსი აძლევდა, რომელიც სხვადასხვა მოვლენებს კრავდა. თუ თქვენი მკითხველი დააკვირდება, შეამჩნევს, თუ როგორი წარმავალი და ცვალებადია ყოველდღიურობა. მისი მოხელთება, შემეცნებისთვის თითქმის შეუძლებელია. შეუძლებელია ამოხსნა, ვინ ვარ მე დილით, ვინ ვარ საღამოს... ასეა ყველა მოვლენა. პოსტმოდერნი ხედავს მხოლოდ ცვალებადს, აღიარებს სამყაროს ცვალებადობას, გამორიცხავს რაიმე კაუზალურ კავშირს არსებასა და მოველანას შორის. ამიტომ, მისთვის ონტოლოგიური ნიჰილიზმი მისეული ხედვაა სამყაროსი და, ამიტომაც, მხოლოდ ზედაპირზე არსებულს განიხილავს და არ ეძებს სიღმრეებს. სწორედ ამ ფუნდამენტზე აიგება პოსმტოდერნისტული ხელოვნებაც. კლასიკური ხელოვნება, მსგავსად მეცნიერებისა, ეძებდა ყოფიერების საიდუმლო შრეებს. დააკვირდით, მას არ აინტერესებდა მხოლოდ აღწერა ხილული სამყაროსი. ხელოვნების მიზანი იყო ახსნა, შეჭრა იმ საიდუმლო სფეროში, რომელიც დაფარული გახლდათ თვალისთვის. ევროპული მეცნიერება და ხელოვნება ძალიან დამეგობრებულნი იყვნენ ერთმანეთთან და სინქრონულად მოდიოდნენ მთელი ისტორიის განმავლობაში. ამას განაპირობებდა სწორედ ის ევროპული, შეიძლება ითქვას, პლატონისტური სამყაროს სურათი. ახლა თუ აღმოსაჩენი აღარაფერია, თუ სინამდვილე აღარ ვიცით რა არის, აბა, პოეზიის და ზოგადად ხელოვნების დანიშნულებაც ხომ იცვლება, არა?! ხელოვანი შემოქმედი აღარ არის. იგი შემოქმედი მაშინ იყო როდესაც, შეეძლო სამყაროს ყოფიერების საიდუმლო შრეების წინა პლანზე წამოწევა. გაიხსენეთ, გალაკტიონი, რილკე... რომელი კლასიკოსიც გინდათ... ისინი უფრო ფილოსოფიურები არიან, ვიდრე ყველა ფილოსოფოსი ერთად აღებული. კლასიკური ხელოვნების წარმომადგენლებს ხედვა ჰქონდათ ამგვარი, რომ არსებობდა სამყაროული საიდუმლო იდეა, პოსტმოდერნიზმმა კი გონების კულტის ნიველირების შემდგომ ონტოლოგიური ნიჰილიზმი მოიტანა. საოცარი მცდელობა ჰქონდა ჰაიდეგერს მშვენიერების განმარტებისა, იგი ამბობდა, რომ მშვენიერება არის ჭეშმარიტება ჩენაში, ვლენაში. მას მიაჩნდა, რომ ჭეშმარიტება დავანებულია, დაფარულია, საიდუმლოა. მშვენიერება მეტი არაფერია, თუ არა ჭეშმარიტების გამოიტანა გრძნობებისათვის მისაღები ფორმებით. ახლა კი პოსტმოდერნიზმი ჭეშმარიტებას აღარ განიხილავს, როგორც კატეგორიათა რიგს, მას ანაცვლებს ყალბით, მშვენირებას - დისონანსებით და ასე შემდეგ. როგორც მახსოვს, ამასთან დაკავშირებით, ტიტუს ბუკჰარდტი ერთგან წერს: ერთი წუთით უკიდურეს აბსტრაქციაში რომ წარმოვიდგინოთ, თითქოს ფილოსოფიური გამოცდილება არ არსებობს და ჩვენ ამ ეპოქიდან ვიწყებთ ყოფიერებას, მაშინ ხომ იგივეს ვეღარ ვუსაყვედურებდით პოსტმოდრნს? აბსოლუტურად სწორია. სწორედ ამიტომ უწოდებენ პოსტმოდერნიზმს ახალ წარმართობას, წარმართობა ფილოსოფიის წინამდელი პერიოდი იყო. და პოსტმოდერნიზმს კი შეიძლება ვუწოდოთ ახალი წარმართობა, - ადმიანთა არსებობა ყოველგვარი იდეალების გარეშე. პოსტმოდერნიზმი სწორედ იდეალურს და აბსტაჰირებულს გამორიცხავს. მისთვის არსებობს მხოლოდ ის, რაც შესახებია ხელით, შეგრძნებადია გრძნობის ორგანოებით. ბატონო აკაკი, ჰანს ზედლმაირი თავის ფუნდამეტურ ნაშრომებში ,,ცენტრის დაკარგვა” და ,,თანამედროვე ხელოვნების რევოლუცია” თანამდეროვე ხელოვნების შესახებ წერს: ,,იქნებ კიდეც გვეღიარებინა ისინი, ხელოვნებობაზე რომ არ ჰქონდეთ პრეტენზიაო”, მაშ რად ვაღიარებდით ამ უკანასკნელს? საინტერესო ავტორი დაასახელეთ და, სხვათა შორის, ზედლმაიერი საუბრობს არა პოსტმოდერნისტულ ხელოვნებაზე არამედ, მოდერნულ ხელოვნებაზე. აი, სწორედ იმ ხელოვნებაზე, რომელმაც საფუძველი ჩაუყარა პოსტმოდერნს. სწორედ მოდერნში დაიწყო კლასიკური პრინციპების რღვევა. ეს კლასიკური პრინციპები, სწორედ აღნიშნეთ კითხვაში, მოჰყვა ცენტრის დაკარგვას, ანუ იმას რასაც ჩვენ აბსოლუტური არსი. ხელოვნება ძალიან საინტერესო ფენომენია, რადგან სწორედ იგი ხდიდა მოაზროვნეებს იძულებულს, დაესვათ კითხვა: ,,რა არის ხელოვნება”? ხელოვნება, კულტურის ფორმათაგან, თუ შეიძლება ასე ითქვას, ყველაზე უფრო ცვალებადია. პოსტმოდერნი კი ამბობს, რომ ხელოვნება დამთვარდა და კრიტერიუმები უკვე აღარ არსებობს. დიუშანმა სამუზუომო სივრცეში ღორი შეიყვანა, ეს ეპატაჟია. ამავე დროს, გამოწვევა იმისკენ, რომ კიდევ ერთხელ დაასმევინო ადამიანებს კითხვა: ,,რა არის ხელოვნება”. პოსტმოდერნიზმი ამ კითხვას სვამს და სვამს დიდი ინტენსივობით. მაგრამ პასუხებს აღარ ეძებს. თუ ხელოვნება გაიყიდა, მაშინ იგი შეგვიძლია ვაღიაროთ ხელოვნებად თუ არადა - არა , ასე აზროვნებენ პოსტმოდერნიზმის მიმდევრები. სხვა კრიტერიუმები მოშლილია. მოშლილია იმიტომ, რომ ცენტრი აღარ არსებობს, აბსოლუტური არსი აღარ არსებობს, მაღალი მხატვრიულის შეფასების კრიტერიუმები აღარ გვაქვს, აღმოჩენა აღარ მომხდარა, ხელოვნებაში არაფერი შექმნილა და ის საიდუმლო შრეების დანახვა, ჭეშმარიტების ჩენა და ვლენა აღარ განხორციელებულა. ხელოსნობა, ხელობა, ხელოვნება - მათ შორის ზღვარი გაქრა. ერთ-ერთი, რაც პოსტმოდერნიზმის ნიშნულად შეგვიძლია მივიჩნიოთ, ტრანსგანსაზღვრულობების წარმოჩენაა. ყველა ტერმინს წინ ურთავენ "ტრანსს". ტრანსპოლიტიკური, ტრანსეთიკური, ტრანსესთეტიკური და სხვა... ეს კი იმას ნიშნავს, რომ ყველა ეს სფეორო გადაიდღაბნა, ისინი გავიდა თავისი ფარგლებიდან და უკვე შეგვიძლია ვთქვათ, რომ პოლიტიკა მხოლოდ პოლიტიკურ სფეროს კი აღარ ეხება, არამედ - ყველაფერს. ამბობენ, რომ ამ ტრანსგანსაზღვრულობებიდან ტრანსესთეტიკური ინარჩუნებს უპირატებოსობას. ტრანსესთეტიკური არის გარე გადამწყობი ყველა ტრანსგანსაზგვრებისა, რადგან მგრძნობელობა, ამ შემთხვევაში, წინა პლანზეა, გონება კი ნიველირებულია. თუ დააკვირდებით, პოლიტიკოსებს და არა მარტო ჩვენ პოლიტიკოსებს, შეამჩნევთ, რომ მათი პოლიტიკური ქმედებები გადის პოლიტიკის გარეთ და იძენს ესთეტიკურ საზრისებს. აი, სწორედ ამას ნიშნავს, რომ ტრანსესთეტიკური პოსტმოდერნში გარე გადამწყობია. ბატონო აკაკი, როგორ გგონიათ, ,,ქართული პოსტმოდერნიზმი” ბუნებრივად გარდაუვალი, ისტორიულ-სოციალურ-კულტურული მდგომარეობებით განპირობებული ფენომენია, თუ უბრალო მოდა.
მე არ ვიცი, არსებობს თუ არა ქართული პოსტმოდერნიზმი. ვფიქრობ, ეს უბრალო მცდელობებია; ადამიანები ცდილობენ, პოსტმოდერნიზმს გაჰყვნენ. მაგრამ არ მგონია, რომ ეს ბუნებრივი მოვლენაა. ამის ერთ-ერთი კარგი მაგალითია, საქართველოში ეგზისტენციალიზმის გავრცელება. ეს თეორია ინტელექტუალურად შეიმეცნეს ჩვენთანაც, თუმცა ეგზისტენციალიზმი ქართულ ფენომენად ვერ იქცა. ამის მიზეზი კი ის გახლავთ, რომ იგი იმ კულტურაში, სადაც უნდა გაჩენილიყო, სადაც ადამიანებმა დაკარგეს ღმერთი, აქვთ მატერიალური კეთილდღეობა, სვამენ კითხვას ,,რისთვის ვცხოვრობთ”. ხოლო ჩვენ სინამდვილეში, ყოფილ საბჭოთა კავშირში, რომელშიც საქართველოც ერთიანდებოდა, ეს კითხვა არ ისმებოდა და ეს ბუნებრივიცაა, რადგან მათ პური ჩვენი არსობისა ჰქონდათ მოსაპოვებელი. ეგზისტენციალიზმი უნდა გაჩენილიყო კეთილდღეობის საზოგადოებაში, მეტიც, მხოლოდ უღმერთო კეთილდღეობის საზოგადოებაში. მგონია, პოსტმოდერნიზმი სწორედ ამგვარ ურთიერთობაშია ქართულ კულტურასთან. ის არის ძალიან გარეგანი ფენომენი, რადგან ქართულ კულტურას სულ სხვა პრობლემები აქვს. ჩვენ გამოვედით საბჭოთა კავშირიდან და გვაქვს მიზანი წავიდეთ ევროპისაკენ. განსხვავებით ევროპისაგან, ვიცით, სად ვიყავით და საით გვინდა წასვლა, მაშინ როცა პოსტმოდერნიზმი დაემყარა ადამიანის სრულ თავისუფლებას. პოსტმოდერნიზმი არის ადამიანის თავისუფლების გამოცდა, თუ რას ნიშნავს აბსოლუტური თავისუფლება, ანუ ყოველგვარ პასუხისმგებლობას მოკლებული თავისუფლება. ქართულ სინამდვილეში თუ არსებობენ ასეთი ადამიენები მე ბოდიშს მოვუხდი და დავასკვნი, რომ აქამდე, უბრალოდ არ ვიცნობდი. ბატონო აკაკი, ძალზე საინტერესოა თქვენი მოსაზრება იმასთან დაკავშირებით, თუ რას უნდა ნიშნავდეს ზოგადად განვითარება, პროგრესი ხელოვნებაში და რა კავშირი აქვს საერთო ტექნიკურ პროგრესს ამ უკანასკნელთან.უნდა გითხრათ, რომ ხელოვნება ეს ის სფეროა, სადაც პროგრესზე საუბარი სისულელეა, აბსურდია. შეიძლება ვისაუბროთ პროგრესზე ტექნიკაში, მეცნიერების განვითარებაში, ცოდნის დაგროვებაში და ასე შემდეგ. პროგრესზე რელიგიაში და ხელოვნებაში ვერ ვისაუბრებთ. ასე რომ იყოს, მაშინ რუსთაველი უნდა იყოს წარსული და ჩვენ ყველა მასზე მაღლა უნდა ვიდგეთ. ხელოვნება თვითკმარი, თავისთავადი სამყაროა. ის არ არის ჩართული (კარგი გაგებით) ისტორიულ პროცესში, იგი თვითმკვები სამყაროების ერთობლიობაა. რაც შეეხება ტექნიკურ პროგრესს, მან წარმოშვა ხელოვნების ახალი დარგები, მაგალითად, ვიდეო-ინსტალაციების განვითარებას სწორედ მას უნდა ვუმადლოდეთ... სწორედ ტექნიკაზე დამყარებულმა ცხოვრების წესმა დაიწყო ხელოვნების კლასიკური გაგების განდევნა ცხოვრებიდან. ამიტომ მარალი, სულიერება, რომელიც დამახასიათებელია ხელოვნებისათვის შევიწროებულია ყოველი ტექნიკური პროგრესის შემთხვევაში. ხელოვნებაში ხდება ცვლილებები, მაგრამ პროგრესი - არა. პოსტმოდერნი სწორედ ის ფილოსოფიური მიმდინარეობაა, რომელიც გამორიცხავს პროგრესს. საბოლოო ჯამში რა წარმოადგენს თანამედროვე ხელოვნების მაინ სტრეამ-ს? პოსტმოდერნისტული თუ კლასიკური ხელოვნება?პოსტმოდერნიზმს აქვს ერთი ასეთი ვერაგული დევიზი: ან იქნები პოსტმოდერნისტი ან გაქრი! ეს არ ნიშნავს ფიზიკურად გაქრობას, არამედ - უარს გეტყვიან თვითრეალიზაციაზე.ფილიპ ლერში, მოდერნიზმზე საუბრის დროს, ამბობს, რომ გამოსავალი ,,უკან დაბრუნებაა”...ძალიან ბევრი საინტერესო თვასაზრისია გამოთქმული, რომელთა მიხედვითაც, ტრადიციული ღირებულებების აღდგენა უნდა მოხდეს. ისე, პოსატმოდერნს ერთი დადებითი მხარე აქვს, - მის ფარგლებში შეგიძლია იცხოვრო ისე, როგორც ამას საჭიროდ თვლი და არავინ დაგაძალებს სხვად ყოფნას.
ესაუბრა ,,ლიტერატურული სალონის" მთავარი რედაქტორი ლექსო დორეული
(ბოდიშს გიხდით, ტექსტი მოუწესრიგებელია. გაზეთში დაბეჭდილია რედაქტირებულ კორექტირებული ვარიანტი)
No comments:
Post a Comment